Ermelo's Weekblad

Geloven (werkwoord) is een gebeurtenis omzetten in een ervaring en daar betekenis aan geven en vertrouwen aan ontlenen, betoogt hij verder. Geloven in God is vertrouwen hebben in het leven. Vertrouwen en hoop hebben dat het niet tevergeefs is. Vertrouwen dat je het leven aan kunt. En uiteindelijk ook de dood. Geloof (zelfstandig naamwoord) daarentegen is versteend, is een geheel van vastgelegde opvattingen die in een bepaalde periode opgeld deden, maar die nu niet meer ter zake zijn. Zo ongeveer denk ik dat Hendrikse in essentie kan worden weergegeven in de hoop dat hem hiermee recht gedaan wordt.
Hij was er dus, in eigen persoon. In een stampvolle Zendingskerk. Want zijn drieste uitlatingen over het godsbestaan brengen de gemoederen in beweging in kerkelijk Ermelo.

De auteur ontpopt zich als een vriendelijk man met gevoel voor humor die het allerbeste met de kerkganger voor heeft. In zijn pastorale praktijk heeft hij zoveel mensen ontmoet die moeilijk uit de voeten kunnen met de traditionele godsbeelden en geloofsopvattingen, dat hij drie jaar terug besloot, hen een pastorale handreiking te bieden. In de vorm van een boek dat hun vragen en zoeken verwoordt en daarom enorme weerklank lijkt te vinden. Een boek ook waarin veel van het gestolde geloofsdenken aan diggels wordt geslagen.

Hij betoont zich ook exegeet. In korte bewoordingen zet hij uiteen dat het verhaal van het offer van Izaäk door Abraham helemaal geen immoreel verhaal is zoals Karel van het Reve beweerde. Er staan gewoon twéé godsnamen in, Elohim en JHWH. En daarin ligt de sleutel tot het verhaal. Elohim is meervoud, goden, en staat voor het heidendom dat kinderoffers vroeg. En JHWH grijpt in en voorkomt dat Abraham zijn eigen zoon doodt. De God van Israël bewandelt kennelijk andere wegen.

Tot zover niets aan de hand. Maar dan wéét Hendrikse dat deze JHWH in feite niets anders is dan het voortschrijdend inzicht van de Hebreeën die 900 jaar na dato in ballingschap dit verhaal optekenden. Een inzicht dat daarmee op het conto van mensen wordt gebracht.
En in de loop van de avond komt het mij telkens sterker voor dat de God van Hendrikse niets anders is dan dat voortschrijdend inzicht.
Onwillekeurig denk ik aan de bekende uitspraak van Kuitert: “Alles wat over ‘Boven’ gezegd wordt, komt van ‘beneden’. “ Waarmee de kous af lijkt te zijn, maar dat allerminst is.
Evenzeer kan immers gezegd worden: “Alles wat over beneden wordt gezegd – tenminste voor zover het er toe doet –, komt van boven.”
Kortom, hoe weet Kuitert wat hij beweert zo zeker? En Hendrikse op zijn beurt? Terecht maakt hij zich boos op atheïstische hooggeleerden die vergaande godloochenende uitspraken doen op terreinen waar zij niet hooggeleerd en dus niet bevoegd zijn. Prof. Van den Beukel (TU-Delft) heeft daar in de negentiger jaren meermalen op gewezen. Maar Hendrikse is theoloog. Hij is bevoegd op dit terrein, toch ? Maar waar berust zijn wéten dan op? Op iets anders dan een aanname, namelijk dat God niet bestaat?

Naarmate de avond vordert, bekruipt me hoe langer hoe meer het gevoel dat ik hier ben beland bij iemand die het spoor enigszins bijster is. Iemand met goede bedoelingen, vol pastorale bewogenheid.
Maar tegelijk iemand die een denksysteem heeft opgebouwd waarbinnen geen ruimte is voor andere invalshoeken. En als je die ruimte toch vraagt, vind je in hem geen geschikte gesprekspartner, naar hij zelf zei.
Nergens intussen betrap ik hem er op te onderkennen hoezeer de Schrift tegendraads is. De bijbelse boodschap is niet naar de mens. De profeet die, wanneer het leger van Israël zijn vijanden in de macht heeft, opdraagt hun een ‘vette maaltijd’ voor te zetten in plaats van hen af te slachten, de kracht die in zwakheid schuilt, de meester die zijn knechten de voeten wast…. zijn wij daar zelf op gekomen? Voortschrijdend inzicht? Is de mensheid er dan zo op vooruit gegaan? Is dit geen rationalistisch optimisme?
De verhalen van Jozef, zijnde niet meer dan de proloog op het uittochtverhaal, kunnen zó geschrapt worden, meent Hendrikse. Maar ziet hij dan niet de messiaanse gedachte erachter? Van een mens die zich niet wreekt als hij daar wel de kans toe krijgt? Gooit hij die zo maar weg?

Jezus, zegt iemand, wat doet u dan met Jezus? Niet veel, is het antwoord. Hij is voor mij niet meer dan mijn eigen vader voor mij was. Ontgaat Hendrikse dan hoezeer Jezus’ leven vervulling is van de Thora? Gewoon op één lijn met vader Hendrikse?

Troost, roept een ander. Hoe kunt u de mensen nog troosten? Misverstand, antwoordt Hendrikse. Dominees hebben geen troost in hun rugzakje. Zij kunnen niet anders doen dan zwijgend naast de zieke of stervende zitten. Maar, dominee Hendrikse, – zou ik willen zeggen – dát is toch precies troost! Dát is toch JWHW, “Ik ben er bij”. U kent toch dat verhaal wel over Job. De vrienden zitten stil terneer naast hun vriend in doodsnood, zeven dagen en nachten lang. En als ze dan uiteindelijk wat zeggen, zeggen ze prompt het verkeerde. Want inderdaad bij zo groot lijden schieten woorden vaak tekort of ernaast.

Na afloop kreeg Hendrikse applaus. Mij ontging waarvoor. Was het uit beleefdheid? Of omdat hij van zover gekomen was, van al zo veer? Omdat hij zo stevig de kerk aanpakte die bij menigeen zoveel kwaad had aangericht? Of was het soms dat hij de ‘moed’ had om hardop te verwoorden wat velen vrezen?

Ik ben na afloop niet meer gebleven. Ik weet dus niet of hij nog flink verkocht heeft. Hij had het wel nadrukkelijk gezegd. Dat hij zijn boek bij zich had voor de verkoop. Uit pastorale zorg, zoals hij zei. Er kwamen na afloop altijd mensen om vragen. Nu, zijn koffertje stond daar met twaalf exemplaren. Maar als er tekort was, geen nood. Zijn autokoffer lag nog vol. Ik dacht: zijn er dan geen boekhandels in Ermelo waar men terechtkan?
En hij zei ook nog na afloop te signeren. Het kan toch niet wáár zijn!

Ik ben naar huis gefietst, versterkt in mijn geloof of mijn geloven. Want ik hoor tegenwoordig wel meer geluiden als die van Hendrikse. Maar ik weet, nee, ik voel nu beter waar ik zelf sta. En dat is niet dáár. Ik zie meer in de ongekende diepzinnigheid van Israëls belijden.

30-10-2008 Gerard Reijners