Stadsblad Utrecht

"Ons specialisme is dataverwerking, hoofdzakelijk van onderzoeksuitkomsten van diverse wetenschappelijke instituten", zegt Van der Eijk. De Universiteit Utrecht is daarbij, niet verwonderlijk bij dit bedrijf in Utrecht, een van de grotere opdrachtgevers. InDat heeft dus heel veel vingertjes nodig om de gegevens in databases in te voeren, of het nu gaat om een sociologisch onderzoek of de smaaktesten van een bepaald merk pindakaas. Het bedrijf maakt daarbij gebruik van 'vrije werkers'. "En dat is een unieke situatie in Nederland. Sterker nog, wij zijn de enigen in dit land die dit bij voorbaat kunnen doen. Wij hebben geen contract, en kennen geen gezagsverhouding. In feite zijn vrije werkers nog zelfstandiger dan freelancers. Cruciaal is of er sprake is van een (fictieve) arbeidsovereenkomst. Doorslaggevend blijkt in de praktijk of er sprake is van een gezagsverhouding tussen InDat en de Vrije werker. En of er sprake is van een gezagsverhouding blijkt met name uit de vrijheid van de Vrije Werker om te allen tijden en onder alle omstandigheden zelf te bepalen of en wanneer hij werkt. We werken niet eens met VAR-verklaringen (grof gezegd: een verklaring voor de belastingdienst dat je niet in loondienst bent, red.). Wij melden wel onze vergoedingen aan de vrije werkers aan de belastingdienst."

Kortom, InDat is dus een bedrijf dat als enige in Nederland legaal zwartwerkers in dienst heeft? "Nee, het zit anders in elkaar", legt Van der Eijk uit, "maar de situatie blijft uniek, want sinds de Tweede Wereldoorlog hebben diverse bedrijven voor ons deze constructie geprobeerd. Vrij werk wordt door de belastingdienst en het huidig UWV nooit bij voorbaat geaccepteerd, maar er wordt altijd achteraf gekeken of sprake is van een (fictief) dienstverband. Wij hebben in 1988 het proces tegen -toen nog- de bedrijfvereniging gewonnen. Wij kennen alleen vrije werkers." In feite gelden er maar twee regels: als je zin hebt om te werken, dan krijg je geld. In het geval van InDat 8,50 euro bruto per uur. Ten tweede gelden de regels van het sociaal verkeer: "Kondig van tevoren aan wanneer je niet kan. Dat is bij vrienden onderling ook zo: bel even dat je later bent, of dat je wegens een verjaardag van je oma helemaal niet kan. Dan is dat oké. Doe je dat op het laatste moment, dan ben je niet rendabel. Je richt schade aan, omdat je ons niet de gelegenheid biedt tijdig voor vervanging te zorgen." Er gebeurt dan hetzelfde als bij vrienden onderling: je wordt niet meer uitgenodigd, in dit geval om te werken. "Mijn vader heeft het bedrijf opgericht. Hij is biologisch onderzoeker, en wilde geen subsidie van het rijk. Dan krijg je voor twee jaar geld, terwijl je onderzoek zes jaar duurt. Dus halverwege de rit zijn al je beestjes dood en kun je weer opnieuw beginnen. Hij zocht naar andere inkomsten. Zo richtte hij een bedrijf voor dataverwerking op. Zodra hij genoeg geld had voor onderzoek, gooide hij voor een half jaar het antwoordapparaat erop. Hij wilde geld binnenhalen zonder al dat gezeur rondom personeel. Ik heb op dat punt een totaal andere insteek dan mijn vader: wij zijn het hele jaar door beschikbaar."

Met vrij werk moet je niet je bestaan willen opbouwen. Ziek? Geen geld. WW-premies en pensioenopbouw? Geen. Voor het onderhouden van je partner met haar schreiende baby moet je dus zeker niet al je kaarten op deze constructie inzetten. Vrij werk is voor de weldenkende mens een leuke schnabbel. "Bij InDat heb je geen zicht op een vaste baan en al helemaal geen carrièreperspectief." Voor sommigen kan vrij werk echter wel degelijk zicht bieden op werk met garanties, een heuse vaste dienstbetrekking. "Een aantal mensen hebben een slecht cv, waardoor geen uitzendbureau ze wil inschrijven. Dankzij ons vrije werk kunnen ze meteen tonen wat ze waard zijn. Zo waren er drie bijstandsmoeders, van wie een bedrijf dacht dat ze de kinderopvang nooit voor elkaar zouden krijgen. Ze werkten als paarden, zonder gedoe over de kinderen. Dat hadden ze uitstekend geregeld. Ze zijn nu alledrie in vaste dienst."