Stadsblad Utrecht

TOT RUST KOMEN OP EEN PLEK WAAR DE DEUR OP SLOT KON
Laura (16) heeft ADHD. Maar de juiste hulp heeft ze haar hele leven nog niet gekregen. Recentste voorbeeld: ze zou in een leefgroep met 24 uur per dag begeleiding moeten wonen, maar belandde in een centrum voor ‘kamertraining’. Daar kreeg ze, aldus haar moeder Jet, veel te veel vrijheid met als gevolg dat ze ‘op hol sloeg’.

“Omdat ze erg onrustig is, blowde ze wel eens,” zegt Jet. “Daar werd ze alleen maar heftiger door. Ze luisterde naar niemand, zette zich tegen alles en iedereen af, gaf een grote mond, en liep dan weg om naar haar vriendje te gaan. Door alles wat er al die jaren is misgegaan, vertrouwde ze geen enkele volwassene meer.”

Laura was niet meer voor rede vatbaar, zagen ook haar ouders in. Ze moest – een paar weken, hooguit - tot rust komen op een plek waar de deur op slot kon. Het zou een instelling zijn waar ze, eindelijk, de goede behandeling zou krijgen. Laura kreeg een Ondertoezichtstelling (OTS), waardoor zoiets snel geregeld kon worden.

DE DREIGENDE WERKING VAN EEN JEUGDGEVANGENIS
Half november werd ze, onverwachts, overgebracht naar de locatie Eikenstein van Justiële Jeugdinrichting De Heuvelrug, in Zeist. Daar moest ze haar eigen kleren inleveren in ruil voor kleding van de instelling en wachtte haar ‘visitatie’: ze moest zich helemaal uitkleden om zich door een medewerker te laten controleren op de invoer van drugs. Laura weigerde, wat bestraft werd met de isoleercel.

De eerste twee weken bracht ze door in de zogeheten inkomstengroep: een gemengde groep van meisjes die via het strafrecht in Eikenstein zijn binnengekomen en meisjes zoals zij, met een OTS. “Dat was heel traumatisch,” zegt Jet. “Er ging zo’n dreigende werking van uit. Laura voelde zich heel klein en bang. Als ze huilde, riepen de anderen ‘Hou je bek’. Laura was totaal overstuur en voelde zich depressief. Nu zit ze op een afdeling met meisjes zoals zij, OTS-ers, maar ze slaapt slecht en leeft toch in angst.”

Het leed dat jongeren, kinderen soms nog, met een OTS wordt aangedaan, is buiten proportie, vindt Jet. Alleen al de hoge hekken, het prikkeldraad, de zware deur die elke avond in het slot valt, het staat niet in verhouding tot het gedrag van deze kinderen. “Het hakt er allemaal zo diep in. Waarom geven ze deze kinderen niet wat meer privileges? Zoals een wekelijks gesprek met een psycholoog of een maatschappelijk werker? Geef ze de medicatie die ze nodig hebben. Zelfs dat gebeurt niet.”

In alles lijkt het verblijf van een OTS’er in Eikenstein op dat van een gedetineerde. “Je mag niet zomaar bellen,” zegt haar moeder. “Bezoek moet zich een dag vantevoren aanmelden, precies tussen zo en zo laat. Als je te laat aanwezig bent, gaat je kans voorbij. Daarom zit ik ook heel erg in de stress om niet in de file te belanden. Ik zie ouders afdruipen die bij aankomst niet op de lijst blijken te staan of hun paspoort zijn vergeten. Het kind weet dan de hele dag niet waarom z’n ouders niet zijn gekomen.”

DE RECHTEN VAN HET KIND
Dat het niet kan en niet mag, staat al jaren buiten kijf: jongeren zoals Laura, met ernstige gedragsproblemen, horen niet in een gevangenis. Het VN Comité voor de Rechten van het Kind heeft Nederland hier onlangs nog op aangesproken. Maar het gebeurt al jaren. Nationale Ombudsman Alex Brenninkmeijer liet vorige maand weten dat 832 kinderen in zo’n situatie zitten.

Het komt allemaal door ‘de wachtlijsten’, is de verklaring van achtereenvolgende bewindslieden. In afwachting van een geschikte behandelplek worden jongeren vanaf twaalf jaar tijdelijk opgesloten in Justitiële Jeugdinstellingen. Dat varieert van een paar maanden tot meer dan een jaar.

DE POLITIEK
Alle ogen zijn nu gericht op de ‘gesloten jeugdzorg’. De term deed zijn intrede onder minister André Rouvoet van Jeugd en Gezin. Sinds 1 januari 2008 worden kinderen achter gesloten deuren opgenomen in een civiele instelling, en niet langer in een justitiële. Behandeling, ‘sociale competenties’ en de toekomst van de jongere staan centraal. Alleen: die plekken zijn er nog niet allemaal. Een aantal jeugdgevangenissen wordt omgebouwd tot instelling voor gesloten jeugdzorg. Daarnaast verrijzen een aantal nieuwe, waaronder Transferium, in Heerhugowaard. Uiterlijk 31 december van dit jaar moet voor elke jongere die dat nodig heeft binnen negen weken plek zijn in zo’n instelling, belooft Rouvoet.

De MOgroep Jeugdzorg, het overkoepelende orgaan van de vijftien Bureaus Jeugdzorg, is hoopvol gestemd. “Er zijn nu 769 plaatsen in de gesloten jeugdzorg,” zegt bestuurslid Mark Bent. “Eind 2009 moeten het er 1243 zijn. Dat is een hele prestatie, in twee jaar tijd. Of het toereikend is, moet tegen de zomer blijken. Maar de overgrote meerderheid zal ermee geholpen zijn.”

Of het er daardwerkelijk genoeg zijn, hangt af van het aantal aanmeldingen. Bent: “De cijfers zijn gebaseerd op het verleden. Er is de laatste tijd een sterke toename in de vraag. En zeker als de kwaliteit in de gesloten jeugdzorg goed is, zal daar een aanzuigende werking vanuit gaan. We houden het nauwlettend in de gaten.”

STICHTING MISPLAATST
Hennie Brakel, mede-oprichter van de stichting Misplaatst die zich inzet voor jongeren als Laura en hun ouders, is minder optimistisch. Het zijn veel te weinig plaatsen, vreest ze. Volgens de stichting hebben naar schatting 2500 kinderen jaarlijks gesloten jeugdzorg nodig. Dat aantal zal alleen maar oplopen, verwacht Brakel.

“De leeftijdsgrens voor gedwongen opname is onlangs verhoogd van achttien naar 21 jaar. Door invoering van de ‘landelijke verwijsindex risicojongeren’ zullen waarschijnlijk steeds meer probleemgevallen worden opgespoord en zal door de kinderrechter vaker een kinderbeschermingsmaatregel worden opgelegd.”

Ook heeft ze haar twijfels bij het omvormen van Justitiële Jeugdinrichtingen tot instellingen voor gesloten jeugdzorg. “Het is geen kwestie van het verhangen van de bordjes,” vreest ze. “De medewerkers zullen op een heel andere manier met deze zeer moeilijke doelgroep moeten omgaan. Of het lukt om het gevangenisklimaat, dat gericht is op beheersing, om te buigen naar een klimaat van behandeling, zal nog moeten blijken.”

De oorzaak van alle problemen wortelt volgens Brakel in de falende jeugdhulpverlening. “Er is in Nederland een groot tekort aan effectieve behandelmethodes voor pubers met ernstige gedragsproblemen,” zegt ze. “Ouders doorlopen vaak ellenlange trajecten die onvoldoende werken. Dat eindigt dan in een plaatsing met een gedwongen karakter.”

Uit de ervaringen van ruim vierhonderd ouders die zich in de afgelopen vier jaar bij de stichting Misplaatst hebben gemeld, weet ze hoe je als ouder, uit radeloosheid, instemt met een OTS. “Het wordt door Bureau Jeugdzorg voorgespiegeld als een instrument om de wachtlijst te omzeilen en snel voor een gesloten behandelplek in aanmerking te komen. Dat het betekent dat je kind naar de gevangenis gaat, en daar maanden, soms meer dan een jaar helemáál geen behandeling krijgt, wordt er niet bij verteld.”

De oplosssing ligt volgens Misplaatst in een andere besteding van het geld dat jaarlijks is gemoeid met het verblijf van kinderen in de jeugdgevangenis. De Algemene Rekenkamer heeft in 2007 berekend dat dit de overheid jaarlijks 250.000 euro per jongere kost. Dat is ruim 600 euro per dag. “Zonder dat sprake is van behandeling op maat,” voegt Brakel daaraan toe.

Ze is ervan overtuigd dat je met dat geld het merendeel van de jongeren die nu in de gevangenis zit, thuis, bij familie of vrienden zou kunnen opvangen. Of in gespecialiseerde ‘puberhonken’ waar jongeren 24 per dag kunnen verblijven, zonder dwang. Aandacht staat er voorop en er wordt gebruik gemaakt van de positieve krachten van het kind, in samenwerking met zijn ouders.

Veel vaker dan nu gebeurt, moet Multi Systeem Therapie (MST) worden ingezet, vindt Brakel, en de ‘Eigen Kracht Conferentie’, waarbij de hele sociale omgeving van het kind in stelling wordt gebracht. “Denk ook aan het Persoons Gebonden Budget of de inzet van een buddy die de jongere gedurende langere tijd 24 uur per dag begeleidt,” zegt Brakel. “Met zeshonderd euro per dag moet je een heel eind kunnen komen.”

IK GA LATEN ZIEN DAT HET HEEL ANDERS MOET
Laura wacht intussen gespannen op het gesprek dat ze binnenkort heeft bij een andere instelling. Ze werd er eerder afgewezen omdat ze niet wilde meewerken. Daar is Laura van teruggekomen. Als ze wordt aangenomen, is ze twee weken later weg uit Eikenstein. Haar toekomst ziet ze vrij scherp. Ze wil zelf in de jeugdzorg gaan werken, laat ze bij monde van haar moeder weten. “Ik ga laten zien dat het heel anders moet.”

(Laura en Jet zijn niet hun echte namen.)

Bron: Het Parool